Η εκδίκηση είναι ένα πιάτο…

DSCN3415a

Βρίσκονται παντού…

Είναι υπεύθυνα για πολλές από τις μικρές πληγές του κήπου….  Αυτή τη φορά έβαλαν στο μάτι τα τρυφερά φύλλα των κουκιών.  Ούτε η στάχτη αποδείχτηκε αποτελεσματική μήτε τα μπολάκια με τη μπύρα.
Δέχομαι επίθεση από ορδές μωρών σαλιγκαριών.
Αλλά έχω καταστρώσει στρατηγικό σχέδιο.
Κάθε πρωί τα μαζεύω ένα-ένα και τα αφήνω στα γειτονικά δέντρα. Το επόμενο πρωί κάποια είναι εκεί που τα άφησα  και κάποια άλλα έχουν πάλι σκαρφαλώσει στα φυτά.
Κάθε πρωί οι ίδιες κινήσεις απομάκρυνσης και μεταφοράς σαλιγκαριών.
Που θα μου πάνε όμως;
Περιμένω υπομονετικά… και μόλις μεγαλώσουν αρκετά  ξέρω που και πως θα καταλήξουν.

DSCN3415

Σαλιγκάρια με κουκιά

1 κ. σαλιγκάρια

1 κ. φρέσκα κουκιά

1 μέτριο κρεμμύδι ψιλοκ.

4 φρέσκα κρεμμυδάκια ψιλοκ.

1 ματσάκι μάραθο κομμένο σε μεγάλα κομμάτια

1 φλ. ελαιόλαδο (ή λιγότερο)

αλάτι, πιπέρι

χυμός λεμονιού (ανάλογα με το γούστο μας)

1 – 1 1/2 κ.σ. αλεύρι (προαιρετικά)

Αφού καθαρίσουμε τα σαλιγκάρια κατά τα ειωθότα, σε μια κατσαρόλα τσιγαρίζουμε λίγο τα κρεμμύδια, φρέσκα και ξερό. Προσθέτουμε ελάχιστο νερό και αφού πάρει μια βράση προσθέτουμε τα σαλιγκάρια. Τα ανακατεύουμε και μετά από 2 λεπτά προσθέτουμε τα κουκιά και τα μάραθα και όσο νερό χρειάζεται για να καλυφθεί το φαγητό. Αλατοπιπερώνουμε και μαγειρεύουμε μέχρι όλα να είναι τρυφερά. Ρίχνουμε το χυμό του λεμονιού, ανακατεύουμε ελαφρά και τραβάμε την κατσαρόλα από τη φωτιά. Σερβίρουμε μετά από δέκα λεπτά.

Αν δούμε ότι το υγρό είναι περισσότερο απ’ όσο θέλουμε δεν πανικοβαλλόμαστε. Διαλύουμε το  αλεύρι στο χυμό του λεμονιού (αν χρειαστεί προσθέτουμε και λίγο ζουμί), ρίχνουμε το μείγμα στην κατσαρόλα  και μετατρέπουμε το φαγητό μας σε ένα ωραιότατο ντερμπιγιέ.

Εκτός πεπατημένης.

Υπάρχει μια κατηγορία ανθρώπων που με γεμίζει αισιοδοξία και συγκίνηση. Είναι οι άνθρωποι με νεανική καρδιά, αυτοί που είναι γεμάτοι ερωτηματικά· oι αβόλευτοι άνθρωποι, που δεν κάθονται στο μαλακό μαξιλάρι του «τα ξέρω όλα»· που είναι πάντα έτοιμοι να ξεκινήσουν για μέρη απάτητα. Oι άνθρωποι που ερευνούν και επινοούν· που ακολουθούν το προσωπικό τους όραμα.
Γι’ αυτό ένιωσα μεγάλη χαρά όταν πριν τα Χριστούγεννα συνάντησα μερικούς τέτοιους ανθρώπους.
Αιτία στάθηκε η συμμετοχή μου στο εξαιρετικό εκπαιδευτικό πρόγραμμα ‘‘Τhe world in a shopping card”, ένα μέρος του οποίου φιλοξενήθηκε στο Ελαιουργείο- Εργοστάσιο Τέχνης Δρομόνερου. Ο δικός μου ρόλος μικρός, η σύνδεση του προγράμματος με την ιστορία της ελαιοκαλλιέργειας και του κρητικού συνεταιριστικού κινήματος. Ο εκπληκτικός χώρος του “Ελαιουργείου” είναι το παλιό ελαιοτριβείο του Αγροτικού Συνεταιρισμού Ζυμπραγού.   Η διάσωσή του οφείλεται στην ομώνυμη μη κερδοσκοπική εταιρεία Πολιτισμού η οποία δημιουργήθηκε από τον Ιωάννη Αρχοντάκη με σκοπό να το σώσει από την ερήμωση και τον αφανισμό και να το μετατρέψει σε τόπο μνήμης και πεδίο σημαντικών πολιτιστικών δράσεων.
Ο κεντρικός οικοδομικός πυρήνας του ελαιοτριβείου κατασκευάστηκε το 1920, πρόκειται λοιπόν για ένα από τα παλιότερα ελαιοτριβεία της Κρήτης. Κτίστηκε την εποχή της ραγδαίας αύξησης των συνεταιρισμών στην Ελλάδα, τότε που η σχέση του κράτους με τους αγρότες οι οποίοι μαστίζονταν από την τοπική και διεθνή οικονομική κρίση και την τοκογλυφία απέκτησε έντονα πατεναρλιστικό χαρακτήρα. Βέβαια, για διάφορους λόγους αυτή η σχέση δεν άλλαξε, με αποτέλεσμα οι περισσότεροι συνεταιρισμοί να προσανατολιστούν σχεδόν αποκλειστικά στην απορρόφηση κονδυλίων και να μην ενδιαφερθούν να μετατραπούν σε ζωντανά οικονομικοκοινωνικά όργανα. Ωστόσο, ο συνεταιρισμός του Ζυμπραγού υπήρξε το οικονομικό και κοινωνικό κέντρο δέκα γειτονικών χωριών μέχρι το 1980.

views

Ο  ελληνικής κατασκευής μηχανικός εξοπλισμός του ελαιοτριβείου παραμένει στη θέση του και έχει ενταχθεί στη σύγχρονη λειτουργία του χώρου του οποίου ψυχή και άοκνος καλλιτεχνικός δ/ντής είναι ο ιδρυτής του.

Το μεσημεράκι, μας πήρε από το χέρι για μια βόλτα με θέμα την εξέλιξη της παραγωγής ελαιόλαδου στην περιοχή. Τα ελαιουργεία που επισκεφτήκαμε βρίσκονται στα Ζυμπραγού και στον Άστρικα, περιοχές σε απόσταση αναπνοής από το Δρομόνερο. Μάλιστα έχουν συμπεριληφθεί στον Κύκλο των Φαραγγιών, ένα σπουδαίο πρόγραμμα επισκέψεων του οποίου εμπνευστής και κινητήριος δύναμη είναι επίσης ο ίδιος. Περιλαμβάνει 17 χωριά της ενδοχώρας του νομού Χανίων, χωριά περιστοιχισμένα με βουνά και ανάμεσα σε μικρά φαράγγια. Ο στόχος του Κύκλου είναι να συνδέσει από τη μια τους επισκέπτες με την παραγωγική βάση της περιοχής, το φυσικό της κάλλος, τις παραδόσεις της, τη διατροφή της και το όραμά της για το μέλλον και από την άλλη  να φέρει σε επαφή τους κατοίκους των χωριών με τα σύγχρονα πολιτιστικά ρεύματα, τα προγράμματα και τις τεχνολογίες γνώσης και μάθησης. Μα για σκεφτείτε πόσο σπουδαία προσπάθεια είναι αυτή! Έτσι θα έπρεπε να λειτουργεί ο αγροτουρισμός στη χώρα μας.

DSCN3037

Τo παλιό ελαιοτριβείο του Δρομόνερου μεταφέρθηκε στo ισόγειο της βίλλας Renier, ενός ενετικού αρχοντικού που βρίσκεται στα Παλιά Ρούματα.

Στο πρότυπο ελαιοτριβείο του Αγροτικού Συνεταιρισμού Ζυμβραγού, 25 άνθρωποι βγάζουν το λάδι τους από ελιές βιολογικής καλλιέργειας. Με τον συνεταιρισμό αντιμετώπισαν ένα σημαντικό πρόβλημα της βιολογικής καλλιέργειας στην Κρήτη, το πρόβλημα του μικρού κλήρου, μιας και δεν είναι δυνατόν να καλλιεργεί κανείς βιολογικά και ο διπλανός του να ψεκάζει.
Η βιολογική γεωργία απαιτεί πολύ κόπο, γνώσεις και ανθρώπους που να ζητούν κάτι καλύτερο.

DSCN3082

Μου άγγιξε  λοιπόν την καρδιά ο ηλικιωμένος κύριος που επαναλάμβανε ότι «δεν πρέπει να λερώνουμε τη γη που πατούμε. Αυτή η γη μας δίνει τροφή, πως μπορούμε να τη λερώνουμε; Εξάλλου παιδί μου δεν πρέπει να κόβεις τη φωνή του δέντρου με δηλητήρια… ν’ αφουγκράζεσαι τις ελιές, έζησαν πριν από εμάς και θα τις αφήσουμε πίσω μας όταν κινήσουμε για το μεγάλο ταξίδι. Να τις αφουγκράζεσαι, αυτές θα σου πουν τι θέλουν, τα δέντρα είναι πιο σοφά από ’μας τους ανθρώπους».
Περίμενε με ανυπομονησία μικρού παιδιού να του πω τη γνώμη μου για το λάδι του που έβγαινε εκείνη την ώρα πράσινο και πικρούτσικο.

DSCN3109

Η Biolea, το έργο ζωής του Γιώργου Δημητριάδη στον Άστρικα, βρίσκεται πάνω σε ένα μαλακό λόφο και απέναντι από τον αρχαίο βράχο της Ρόκας. Πρότυπο ελαιουργείο παραγωγής βιολογικού ελαιόλαδου, το μοναδικό με περιβαλλοντικό ISO στην Ελλάδα, εντυπωσιακός συνδυασμός του παραδοσιακού συστήματος με μυλόπετρες και ντορμπάδες με τη σύγχρονη τεχνολογία. Πρόκειται δε για ένα ελαιουργείο απολύτως ψυχρής έκθλιψης με αποτέλεσμα το λάδι που παράγεται να έχει το 90% των φαινολών που είναι χρήσιμες για τον άνθρωπο ενώ το λάδι που παράγεται με τη φυγόκεντρο περιέχει μόνο το 30%. Η λειτουργία του απαιτεί μόλις τέσσερις ανθρώπους. Τέσσερις άνθρωποι – του κου Δημητριάδη και της θυγατέρας του συμπεριλαμβανομένων- βγάζουν 30-50 τόνους ελαιόλαδου το οποίο πουλιέται αντί 60 και 40 ευρώ σε Ιαπωνία και Αμερική. Ακόμα πιο εντυπωσιακή,  η δυνατότητα που παρέχει το ελαιουργείο στον επισκέπτη να δει όλη τη διαδικασία από ψηλά. Εκτός από τα προϊόντα του- λατρεύω το ελαιόλαδο με περγαμόντο- μ’ αρέσει το πάθος και ο θυμός του κου Δημητριάδη όταν μιλά για το λάδι, για τις άκαρπες προσπάθειες να το διαθέσει στην Ελλάδα, για τη σημασία της καινοτομίας, της έρευνας και της ιδιωτικής πρωτοβουλίας. Με πτυχίο μηχανικού, πρώην πιλότος στον Καναδά, ο ιδιοκτήτης της Biolea εξάγει και φύλλα ελιάς στην Ιαπωνία για την παραγωγή τσαγιού.

Σ’ ένα μεγάλο μέρος της βόλτας είχαμε μαζί μας το Μανόλη Ψιλλάκη, γεωπόνο, με σπουδές ελαιοκομίας στην Ισπανία και βιοκαλλιεργητή 250 στρεμμάτων  ελαιόδεντρων. Και στη δικιά του περίπτωση τo μεγαλύτερο μέρος του παραγόμενου ελαιόλαδου, το οποίο τυποποιείται από τον ίδιο,  εξάγεται.  Ο πατέρας του,  Νίκος Ψιλλάκης,  είναι αυτός που άλλαξε τη μορφή και το μέγεθος της ελαιοκαλλιέργειας στη Κρήτη. Σκεφτείτε ότι το 1960 η Κρήτη είχε 12.000.000 ελαιόδεντρα ενώ σήμερα έχει περίπου τον 4πλάσιο αριθμό. Ο Μανόλης, εκτός του ότι είναι από τους σημαντικούς βιοκαλλιεργητές της Κρήτης με λάδι βραβευμένο από το Διεθνές Συμβούλιο Ελαιόλαδου,  είναι και ένθερμος υποστηρικτής  των πολιτιστικών δράσεων. Επίσης, σπουδαίος ξεναγός και συνδαιτημόνας.

Συμπέρασμα: Ναι, υπάρχει το πλεονέκτημα ενός τόπου εύφορου, με καστανιές, ελιές και αμπέλια. Από μόνο του όμως δεν αρκεί. Για να αποτελέσουν  αυτές οι καλλιέργειες πεδίο παραγωγής καινοτόμων προϊόντων χρειάζεται όραμα, κόπος, μόρφωση, ασίγαστη περιέργεια και επιθυμία για αδιάκοπη μάθηση. Σημειωτέον ότι στα Παλιά Ρούματα υπάρχει Λαϊκή Βιβλιοθήκη η οποία ιδρύθηκε το 1944. Μπορείτε να φανταστείτε πόσο τεράστια προσπάθεια χρειάστηκε από τους προοδευτικούς ανθρώπους της περιοχής για να γίνει κάτι τέτοιο μέσα στον πόλεμο. Σήμερα η συλλογή  της  αριθμεί 7.000 τίτλους βιβλίων.

Και επειδή κάθε βόλτα θέλει και τα καύσιμά της, προχωρημένο απόγευμα σταματήσαμε στην ταβέρνα «Αρχοντικά», απέναντι από τη Λαϊκή Βιβλιοθήκη των Παλαιών Ρουμάτων. Δεν θα σας περιγράψω τα πιάτα της, τα οποία  παρουσιάζουν με τον καλύτερο τρόπο τον γαστρονομικό πλούτο της περιοχής…. Θα σταθώ όμως στο ορεκτικό. Ψωμί ψημένο μας έφερε ο ευγενικός ιδιοκτήτης μαζί με τσακιστές ελιές και ένα πιατάκι με πετιμέζι και- τι άλλο;- υπέροχο λάδι.

DSCN3050

Ε;

Τι λέτε;

Σκηνές από ένα πανηγύρι

Στις 23 Οκτωβρίου γιορτάζεται η ημέρα μνήμης του Αγίου Ιακώβου. Oι παρακάτω φωτογραφίες είναι από ένα μικρό πανηγύρι  προς τιμή του αγίου αλλά και του Ιακώβου, γιου της οικογένειας στην οποία ανήκει αυτός ο ελαιώνας λίγο πιο έξω από την πόλη των Χανίων.  Για χάρη του γιού τους λοιπόν οι γονείς  έκτισαν ένα  εκκλησάκι και γιορτάζουν -γιό και Άγιο- με φαγοπότι το οποίο αρχίζει το βραδάκι της παραμονής και λήγει τα ξημερώματα της 23ης Οκτωβρίου.

Το συγκεκριμένο πανηγύρι συνήθως περιορίζεται στα 60 άτομα- μικρός αριθμός για κρητικό πανηγύρι. Το φαγητό όμως άφθονο.

Σαρδέλες παστές, κουκιά βρεκτά και παξιμάδια εμφανίζονται συχνά – πυκνά στα πανηγύρια της Δυτικής Κρήτης.

Το μενού: καλιτσούνια, σαρδέλες, χωριάτικη σαλάτα, γραβιέρα, κόκκινες πιπεριές ψητές, ντολμαδάκια με αμπελόφυλλα και κολοκυθανθούς, χοιρινό στιφάδο, χοιρινό με πιπεριές,  κοτόπουλο με μπάμιες στο φούρνο,  κοτόπουλο με ελιές, τσιγαριαστό κατσίκι. Φύγαμε γύρω στις 11 το βράδυ. Αν νομίζετε ότι ήταν και το τέλος του δείπνου είστε γελασμένοι…. Αυτή την ώρα  άρχισαν να ψήνουν μπριζόλες και να φτιάχνουν πιλάφι μιας και πλησίαζε ο ερχομός της 23ης Οκτωβρίου, άρα ήταν πλέον ώρα για το επίσημο κομμάτι της γιορτής.

Και μια φωτογραφία του εξαιρετικού κρασάτου κοτόπουλου με ελιές~ ναι, είναι οι πρώτες ελιές της φετεινής χρονιάς, ολόγλυκες και ζουμερές.

Φθινοπωρινά πάθη

Aυτή η παλιομοδίτικη συνταγή για μουσταλευριά είναι από τις αγαπημένες μου ρετσέτες. Το άρωμα της αρμπαρόριζας, της κανέλας, η γεύση του άψητου σησαμιού και η δροσιά των φρέσκων καρυδιών δημιουργούν ένα τέτοιο συνδιασμό που μου  φέρνει στο μυαλό μακρινά εξωτικά μέρη.

8 ποτήρια καθαρού, συμπυκνωμένου μούστου
1 ποτήρι  αλεύρι
1 φλιτζάνι χοντροκοπανισμένα φρέσκα καρύδια.
3-4 φρέσκα φύλλα αρμπαρόριζας
σησάμι
κανέλα σε σκόνη

Για να καθαρίσει ο μούστος αρκεί να βάλετε σε ένα υφασμάτινο πουγκί  στάχτη ξύλου ή ασβεστολιθικό χώμα ή ένα κομμάτι ψωμί και να το βυθίσετε στο χυμό σταφυλιού.

Αφήνετε  να πάρει μια βράση σε μέτρια φωτιά αφαιρώντας συνεχώς τους αφρούς.

Χαμηλώνετε τη θερμότητα και σιγοβράζετε για 15 λεπτά.

Βγάζετε την κατσαρόλα από τη φωτιά και αφήνετε να κατασταλάξει ο μούστος κατά τη διάρκεια της νύχτας.

Την επόμενη μέρα περνάτε το μούστο από λεπτό τούλι και τον χύνετε σε μια καθαρή κατσαρόλα.

Τοποθετείτε σε μέτρια φωτιά και αφήνετε να βράσει. Όσο περισσότερο τον βράζετε τόσο πιο γλυκός γίνεται.

Δοκιμάζετε για να δείτε αν είναι όσο γλυκός θέλετε, αποσύρετε από τη φωτιά και αφήνετε να κρυώσει.

Σε ένα μπολ διαλύετε το αλεύρι σε 1 1/2 ποτήρι μούστου. Ανακατεύετε  με τον υπόλοιπο μούστο, προσθέτετε την αρμπαρόριζα και σιγοβράζετε ανακατεύοντας συνεχώς για περίπου 40 λεπτά, μέχρι να πήξει η μουσταλευριά.

Αποσύρετε από τη φωτιά, ρίχνετε μέσα τα καρύδια, ανακατεύετε καλά και σερβίρετε σε μπολ ή σε πιατέλες.

Πασπαλίζετε με άφθονο σησάμι και κανέλα και σερβίρετε σε θερμοκρασία δωματίου ή κρύα. Η μουσταλευριά διατηρείται στο ψυγείο για μια περίπου εβδομάδα.

 

 

 

 

Απάκι~ Η Βυζαντινή παράδοση στο τραπέζι

Σε επιστολή του προς τον  Αλέξιο Παντεχνή, ο Ιωάννης Τζέτζης, Βυζαντινός λόγιος του 12ου αιώνα, τον ευχαριστεί για τα μπαχαρικά και τη ζωντανή πέρδικα που του έστειλε ως δώρο, προσθέτοντας ότι ο ίδιος προτιμούσε τα σφαγμένα ζώα από τα ζωντανά, γιατί δεν υπέφερε τη θέα του αίματος. Αν λοιπόν ο Αλέξιος ήθελε να του στέλνει κρέας ας του έστελνε σιτεμένο ή μαγειρεμένο ή συντηρημένο.

Όπως συνέβαινε συχνά στο παρελθόν, έτσι και στο Βυζάντιο η ευρεία κατανάλωση  νωπών κρεάτων  ήταν  προνόμιο των πλούσιων. Για τους φτωχούς ανθρώπους, όπως ήταν ο Τζέτζης, το φρέσκο κρέας ήταν μια πολυτέλεια. Συνεπώς, η λήψη πρωτεϊνών στηριζόταν κυρίως στα αυγά, στα γαλακτοκομικά προϊόντα, στα όσπρια, στα ευτελή μέρη των ζώων- στο μικρό κυνήγι για όσους κατοικούσαν στην εξοχή- στα φθηνά ψάρια και στα ταρίχη (επεξεργασμένα ψάρια και κρέατα).

Ο χοίρος  ήταν η πιο δημοφιλής πηγή συντηρημένου κρέατος. Αυτό κάθε άλλο παρά έκπληξη προκαλεί, αφού ο χοίρος παράγει πολύ μεγάλη ποσότητα κρέατος αλλά και πολλά γουρουνάκια άρα ακόμη περισσότερο κρέας.  Αν σκεφτούμε ότι τα γουρούνια εκτρέφονταν ακόμα  και σε μια εξαιρετικά πολυσύχναστη πόλη σαν την Κωνσταντινούπολη του 12ου αιώνα και ότι οι άνθρωποι τα διατηρούσαν ακόμη και μέσα στα σπίτια τους,  η συντήρηση ήταν η μόνη αποτελεσματική λύση για να διατηρηθεί το κρέας τους και να καλύψει τις ανάγκες μιας οικογένειας για μεγάλο χρονικό διάστημα ….

…. αν φυσικά  δεν τα πουλούσαν ζωντανά.

Σε μια άλλη επιστολή του, ο Ιωάννης Τζέτζης περιγράφει την κατάσταση που βίωνε καθημερινά στο σπίτι του.  Ζούσε στο δεύτερο όροφο ενός κτιρίου στην Κωνσταντινούπολη, ενώ στον τρίτο ζούσε ένας ιερέας μαζί με τα παιδιά και τα χοιρίδια του. Παιδιά και γουρουνάκια δημιουργούσαν ποταμούς ούρων, αντίθετα  με το ιππικό του Ξέρξη που εξαιτίας του πλήθους του στέρευε τα ποτάμια.  Προφανώς, ο ιερέας όχι μόνο έτρεφε και πωλούσε τα χοιρίδια, αλλά και θα συντηρούσε το κρέας τους.

Πώς συντηρούσαν το κρέας τον 12ο αι; Το πάστωμα ήταν η πιο συνηθισμένη τεχνική. Συχνά το συνδύαζαν με αποξήρανση στον ήλιο και, λιγότερο συχνά, με το κάπνισμα.

Ιδού λοιπόν!

Αυτό είναι απάκι, αλατισμένο και-προαιρετικά- καπνιστό κρέας γύρω από τα νεφρά του χοίρου. Μέχρι σήμερα είναι πολύ δημοφιλές στην Κρήτη. Σε Πτωχοδρομικό σατιρικό ποίημα του  12ου αι. υπάρχει μια μαρτυρία γι’ αυτό. Ο ποιητής είχε βρει τον πατέρα του να μαγειρεύει ένα  κομμάτι του, ελαφρώς αλατισμένο και  καλυμμένο με λίπος.

Αλάτισα το κρέας και 30 ημέρες αργότερα το κάπνισα στους 100 C για 10 ώρες, χρησιμοποιώντας  ξύλο της ελιάς μαζί με ρίγανη, μαντζουράνα, θυμάρι και  φασκόμηλο. Το κρέας συρρικνώθηκε αλλά απέκτησε πολύ ωραία γεύση.

Αυτό το κομμάτι έχει μείνει σε ένα μίγμα αλατιού και σπιτικού ξυδιού για 48 ώρες σύμφωνα με μια τεχνική πολύ δημοφιλή σε ορισμένες περιοχές της Κρήτης. Μερικά κοπανισμένα φύλλα από φασκόμηλο και θυμάρι πρόσθεσαν τις μυρωδιές τους. Μετά το στέγνωσα- προσέχοντας να μείνουν κάποια φυλλαράκια- και το κάπνισα καίγοντας ξύλο βερικοκιάς. Το ξύδι, τα μυρωδικά και ο καπνός του έδωσαν πολύ ενδιαφέροντα αρώματα.

Αυτό εδώ το απάκι έχει παραμείνει σε σπιτικό ξύδι  για 3 ημέρες.
Πρόκειται να το καλύψω με ένα παχύ στρώμα από αλάτι και μαύρο πιπέρι, να το πιέσω για να βγάλει τα υγρά του και να το κρεμάσω μέχρι να στεγνώσει. Δεν θα το καπνίσω. Και ναι, είμαι περίεργη για τη γεύση του.

Μπορείτε να προσθέσετε μερικά κομμάτια απάκι σε ομελέτες, όσπρια, μαγειρευτά λαχανικά, σαλάτες. Ή μαγειρέψτε το για 6-7 λεπτά σε χυμό πορτοκαλιού και θα έχετε ένα υπέροχο μεζέ για τη ρακή σας ή ένα σπουδαίο σύντροφο για τα ζυμαρικά, και το ρύζι.

Κρητικός ξινόχοντρος

Ο συνδυασμός των δημητριακών με το γάλα ή το γιαούρτι για τη δημιουργία τροφίμων ιδιαίτερα θρεπτικών και με μακρά διάρκεια ζωής αποτελεί κοινή πρακτική στις χώρες της Ανατολικής Μεσογείου.

Υπάρχουν δύο παραλλαγές ενός Κρητικού προϊόντος  που ανήκει σ’ αυτή την  κατηγορία τροφών: ο ξινόχοντρος, ο οποίος είναι το βρασμένο μίγμα ξινισμένου κατσικίσιου ή / και πρόβειου γάλακτος με χόντρο και ο γαλόχοντρος στον οποίο το γάλα δεν έχει υποστεί ζύμωση. Και τα δύο είδη καταναλώνονται συνήθως σε αποξηραμένη μορφή.

“Χόνδρος” ή “χόντρος” ονομάζεται το σπασμένο σιτάρι στην Κρήτη, την Κάρπαθο και τα Κύθηρα. Σύμφωνα με Γεωπονικά, * στην αρχαιότητα ονόμαζαν “χόνδρο” το αποφλοιωμένο δίκοκκο σιτάρι (Triticum dicoccum), το οποίο είχαν  βράσει και αναμείξει σιγά σιγά με λευκή, ψιλή γύψο και λευκότατη ψιλή άμμο σε αναλογία 1 μέρος άμμου προς 4 μέρη γύψου, πρακτική που συνέβαλε στην αποφλοίωση του σιταριού. Μετά κοσκίνιζαν τον αποφλοιωμένο χόνδρο με  ένα μάλλον χονδρό κόσκινο. Η καλύτερη ποιότητα του ήταν αυτή που προερχόταν από το πρώτο κοσκίνισμα, η χειρότερη από το τρίτο.

Στην πραγματικότητα το προμαγείρεμα των δημητριακών είναι μια ιδέα ηλικίας χιλιάδων ετών.

Το αρχαιοβοτανικά κατάλοιπα χονδροκοπανισμένου μονόκκοκου σιταριού και κριθαριού από τη βόρεια Ελλάδα και τη Σαντορίνη δείχνουν ότι τα προμαγειρεμένα δημητριακά  και τα  σκευάσματα που βασίζονταν στο συνδυασμό δημητριακών και γάλακτος πάνε πολύ πίσω, στην τρίτη χιλιετία π.Χ. για τη Β. Ελλλάδα και στα μέσα της 2ης χιλιετίας για τη Σαντορίνη. Ωστόσο, αν και αυτά τα κατάλοιπα δηλώνουν μια μακρά παράδοση στη χρήση των φυτικών προμαγειρεμένων τροφών – θα μπορούσαμε να πούμε ότι ήταν τα fast foods της εποχής-  δεν μπορούν να μας πουν πολλά για τις τεχνικές παρασκευής τους και τις προϊστορικές συνταγές.

Όσο για την περιγραφή των Γεωπονικών… ε, αυτή θυμίζει την επεξεργασία του πλιγουριού. Όμως, όπως ήδη ανέφερα, το δημητριακό που είναι γνωστό με το όνομα “χόνδρος” ή “χόντρος” στην Κρήτη, την Κάρπαθο και τα Κύθηρα είναι κοπανισμένο -όχι προβρασμένο- σιτάρι. Επί εκατοντάδες χρόνια το χονδράλεσμά  του ανήκε στη δικαιοδοσία των γυναικών, αν και οι άνδρες δεν ήταν εντελώς αποκλεισμένοι από αυτή την εργασία.  Σήμερα ελάχιστα σπίτια έχουν χειρόμυλο και, παρ’ όλο που  συναντιέται και με την ονομασία “χειρομυλίδι”, ο χόντρος  παράγεται με βιομηχανικό τρόπο.  Οι γυναίκες λοιπόν τον αγοράζουν, μάλιστα μερικές φορές χρησιμοποιούν αντ’ αυτού πλιγούρι για τον ξινόχοντρο και τον γαλόχοντρο. Κάποιες, δε, φαίνεται ότι δεν ξεχωρίζουν τις διαφορές της επεξεργασίας των δύο ειδών.

Σήμερα ο χόνδρος παράγεται κυρίως από το  Triticum durum… για την παρακάτω συνταγή χρησιμοποίησα μαυραθέρα,  ποικιλία του Triticum turgidum subsp. Durum. Χαίρομαι πολύ που ορισμένοι γεωργοί έχουν αρχίσει να ασχολούνται ξανά με την καλλιέργεια αυτού του ανθεκτικού στα ξηρά κλίματα σιταριού.

ΠΩΣ ΘΑ ΦΤΙΑΞΕΤΕ ΞΙΝΟΧΟΝΤΡΟ

Διατηρείστε το φρέσκο κατσικίσιο ή /και πρόβειο γάλα σε θερμοκρασία δωματίου μέχρι να αρχίζει να ξινίζει.  Ανακατεύετε μια- δυο φορές την ημέρα… μας ενδιαφέρει να ξινίσει το γάλα όχι να χαλάσει.

Μεταφέρετε το ξινισμένο γάλα σε μια κατσαρόλα. Αν θέλετε χρησιμοποιείστε και τον ορό του γάλακτος.

Μετά από μια-δυο βράσεις  προσθέστε προσεκτικά τον χόντρο σε αναλογία 1 μέρος χόντρου προς 3 1/2 -4 γάλακτος. Έφτασε η στιγμή να κάνετε το σημείο του σταυρού ή να φυσήξετε τρεις φορές… εξαρτάται ποιου θεού τη συνδρομή ζητάτε. :)

Χαμηλώστε τη φωτιά και αρχίστε να ανακατεύετε συνεχώς. Μόλις πήξει- και το κουτάλι σταθεί στο κέντρο της κατσαρόλας- βγάλτε τον ξινόχοντρο από τη φωτιά.

Αφήστε τον ξινόχοντρο όλη τη νύχτα και την επόμενη απλώστε τον σε ένα ταψί ή σε μια τάβλα, χωρισμένο  σε τετράγωνα κομμάτια ή σε μπουκιές σχήματος κουταλιάς. Σκεπάστε τον με τούλια και  αφήστε τον στον ήλιο μέχρι να στεγνώσει τελείως, αφού φροντίσετε να είναι σε μέρος δυσπρόσιτο για τις γάτες.  Μην αμελήσετε να γυρίζετε τα κομμάτια, δεν πρέπει να μείνει ίχνος υγρασίας.   Φυσικά πρέπει να τον προστατέψετε και από την υγρασία της νύχτας γι’ αυτό μόλις αρχίζει να σκοτεινιάζει…. μέσα ολοταχώς.

Ο ξινόχοντρος παρασκευάζεται το καλοκαίρι για να μπορεί να στεγνώσει τελείως.

Αν και συνήθως καταναλώνεται σε αποξηραμένη μορφή, ο φρέσκος ξινόχοντρος έχει εξαίσια γεύση και αποτελεί ένα θρεπτικότατο πρωινό. Ο αποξηραμένος χρησιμοποιείται σε μυριάδες συνταγές στη θέση του ρυζιού. Ταιριάζει ωραία με τις σούπες και τα μαγειρευτά φαγητά- λαχανικά, όσπρια, πουλερικά, κρέατα, σαλιγκάρια κ.λ.π., μόνο κερδίζουν από τη γεύση του. Ακόμα και το γάλα με την προσθήκη του ξινόχοντρου αναβαθμίζεται σε μια ωραιότατη σούπα.

* Κασσιανού Βάσσου Γεωπονικά, 3.7.1-2, εκδ. Beckh,  1895 Leipzig / Τeubner

ΣΤΟΝ ΑΠΟΗΧΟ ΤΟΥ 1ου ΣΥΜΠΟΣΙΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΑΣΤΡΟΝΟΜΙΑΣ

Και τώρα που το πρώτο από τα Συμπόσια Ελληνικής Γαστρονομίας είναι παρελθόν και που- παρ’όλα τα μικρά απρόοπτα- μπορώ να πω ότι πήγε πολύ καλά,   μερικές σκέψεις…

Πίσω από την επιτυχία του συνεδρίου βρίσκονται φυσικά οι ομιλητές  που μοιράστηκαν τις γνώσεις τους σε μια ποικιλία θεμάτων που αφορούν στην Ιστορία και την Εξέλιξη της Κρητικής Κουζίνας.  Περιλήψεις των ανακοινώσεών τους  μπορείτε να διαβάσετε εδώ:  http://hellenicgastronomy.wordpress.com/214-2/

Ωστόσο, ένα μεγάλο μέρος της επιτυχίας ανήκει σε  όλους όσους συνέβαλαν με κάθε τρόπο εθελοντικά στην υλοποίησή του.

Γιατί όταν ένα συνέδριο δεν διαθέτει πολλά χρήματα πρέπει να διαθέτει αφοσιωμένους ανθρώπους…

Και το Συμπόσιό μας διέθετε αφοσιωμένους εθελοντές,

αν και  ήταν άνθρωποι που δεν είχαν συναντηθεί ποτέ μεταξύ τους

- πολλοί ήταν άγνωστοι ακόμα και σε μένα-

που προέρχονταν από διάφορες χώρες….

…κι εδώ πρέπει να πω ότι οι αλλοδαποί κάτοικοι της Κρήτης ανταποκρίθηκαν πρώτοι στο κάλεσμα μου, πιστοί στα πρότυπα εθελοντισμού των χωρών τους.

Εθελοντική εργασία πρόσφερε και  ολόκληρο το χωριό που φιλοξένησε το συνέδριο…  Οι κάτοικοί του αγκάλιασαν με συγκινητικό ενθουσιασμό το όλο εγχείρημα.  Άνθρωποι λοιπόν διαφορετικών ηλικιών, φύλου και εθνικότητας εργάστηκαν και  συνεργάστηκαν αρμονικά, γνωρίζοντας πολύ καλά ο καθένας τι έχει να κάνει.

Η  δεύτερη πολύτιμη συνεισφορά ήταν αυτή των χορηγών.. .. λίγο ανάποδα την τοποθετώ, ναι;  Αλλά στη συγκεκριμένη περίπτωση οι χορηγοί ήταν αυτοί που έκαναν τα πράγματα πιο εύκολα  ή πιο απολαυστικά.
Γι’ αυτό δεν θα ξεχάσω την διαρκή υποστήριξη του κου Μιλιδάκη από τον Οργανισμό Ανάπτυξη Δυτικής Κρήτης, υπεύθυνου για τη ένταξη του συμποσίου στο Ευρωπαϊκό πρόγραμμα “Aξων 4, Προσέγγιση Leader” και την ευγένεια της κας Νικολακάκη που διαχειρίστηκε την χορηγία της ΑΝΕΚ.
Και δεν θα ξεχάσω τον Φίλιππο Εξαδάκτυλο του Eat Crete ή την Βίκυ Κουμάντου και τον Γιώργο Δέτση των Greek Food Blogs.  Τους υποδεχτήκαμε σαν χορηγούς και τους αποχαιρετήσαμε σαν φίλους… Φίλους που πρόσφεραν και εθελοντική εργασία.
Ούτε θα ξεχάσω τις κυρίες των οινοποιείων Μανουσάκη και Δουλουφάκη, την Αλεξάνδρα και την Κατερίνα αντίστοιχα. Τα σπουδαία τους κρασιά δείχνουν και την ευγενική τους καρδιά.
Όμοια με συγκίνησε ο σύνδεσμος επιχειρηματιών Πλατανιά “Ιάρδανος”… Τα καλούδια που είχαν τα πακέτα που έστειλαν είχαν την ίδια φροντίδα  με τις λιχουδιές που θα  έστελνε ένας φίλος.

Ωστόσο, χωρίς  τους εθελοντές όλα θα ήταν διαφορετικά… φανταστείτε ότι η γραμματειακή υποστήριξη κατά το διήμερο, οι μεταφράσεις, οι διερμηνείες, οι φωτογραφίσεις, οι μεταφορές συνέδρων και πραγμάτων, μέρος της φιλοξενίας, η φροντίδα της αίθουσας στην οποία γίνονταν οι ομιλίες, τα μαγειρέματα για τα διαλείμματα και τα δείπνα (για 150 – 250 άτομα κάθε φορά), το σερβίρισμα και το καθάρισμα και τόσες άλλες μκρές και μεγαλύτερες εργασίες έγιναν από αυτό το πλήθος ανθρώπων  που αγκάλιασαν με ενθουσιασμό το Συμπόσιο και πρόσφεραν τον καλύτερο εαυτό τους.

Oι μικρότεροι  αλλά και οι πλέον ενθουσιώδεις εθελοντές: Ορφέας Διαλινός, Άννα Ιακώβου  και Γιώργος Παντελάκης, 11, 13 και 16 ετών.

Ανάμεσά στους εθελοντές ξεχωρίζω όλες αυτές τις κυρίες, κάθε ηλικίας, που μαγείρεψαν για το δείπνο του Σαββάτου αλλά και για ένα μέρος του δείπνου της Κυριακής.  Έδωσαν τον καλύτερό τους εαυτό και μας παρέσυραν όλους σε μια πανδαισία γεύσεων που χαρακτηρίζονταν από τον σεβασμό για την πρώτη ύλη. Και όπως όλες οι μερακλούδες μαγείρισσες, έτσι κι αυτές  μοίρασαν σε όσους συμμετείχαν στο συνέδριο συνταγές και ιστορίες, περιβάλλοντας ταυτόχρονα  τους μουσαφίρηδές τους με τη ζεστασιά τους.

Γι’ αυτό και τις ευχαριστώ θερμά, κι από εδώ.

Εδώ θα γνωρίσετε τις εθελόντριες και τους εθελοντές του συμποσίου.

Ανάμεσα στα ονόματα και τις φωτογραφίες των μαγειρισσών θα διακρίνετε και ένα μάγειρα. Το πιλάφι όταν προορίζεται για πολύ κόσμο μαγειρεύτεται πάντα από άνδρα.
Για το μενού του συμποσίου ρίξτε μια ματιά εδώ .

Στα βιντεάκια που ακολουθούν θα βρείτε πληροφορίες για τα φαγητά του πρώτου δείπνου του Συμποσίου από τις ίδιες τις μαγείρισσές τους.

Στη λίστα με τα αναψυκτικά θα βρείτε την εξαιρετική  σπιτική λεμονάδα της ομιλίτριας του Συμποσίου, εθνοβοτανολόγου, Fusun Ertug με τα φυλλαράκια της λουΐζας να κολυμπάνε στην κανάτα. Την έφτιαξε ανακατεύοντας 1 1/2 κούπα χυμό λεμονιού με σιρόπι από 5 κούπες νερό και 1 κούπα ζάχαρη.  Μέσα στο σιρόπι είχε αφήσει να βράσουν και 3-4 φυλλαράκια λουΐζας.

Σκέτη απόλαυση η σουμάδα της Βίκυ Κουμάντου.  Μερικές πληροφορίες για τη Βυζαντινή μαμά της μπορείτε να διαβάσετε εδώ.

Εντυπωσίασε  το παγωμένο τσάϊ του βουνού όλους όσους το δοκίμασαν.  Θα χρειαστείτε μαλοτήρα, ένα κλαδάκι μαντζουράνας και ένα κλαδάκι φασκόμηλου. Θα τα βράσετε όλα μαζί,  θα τα σουρώσετε και θα αφήσετε το ρόφημα να κρυώσει. Μετά θα το βάλετε στο ψυγείο και θα το σερβίρετε μετά από αρκετές ώρες. Ωραία του ταιριάζει και μια φετούλα λεμόνι. Είναι απλούστατο στην παρασκευή του και σερβίρεται είτε μόνο του είτε συνοδεύει ένα ελαφρύ γεύμα.

Αν αποφασίσετε να φτιάξετε το μίγμα από φακή και σιτάρι το οποίο  περιλαμβανόταν στο δείπνο της Κυριακής, στην κρύα μαλοτήρα θα βρείτε τον ιδανικό σύντροφο. Για το φαγητό θα χρειαστείτε 2 μέρη βρασμένης φακής και 1 μέρος σιταριού που έχει μουλιάσει και μαλακώσει σε νερό. Θα τα αλατίσετε, θα τα ανακατέψετε καλά και μόλις κρυώσουν θα τους προσθέσετε άφθονο, ψιλοκομμένο, ξερό κρεμμύδι, άφθονο ψιλοκομμένο μαϊντανό, κύμινο, ελαιόλαδο και ξίδι.

Φυσικά, μην παραλείψετε να διαβάσετε τα συμπεράσματα του Συμποσίου. Έτσι θα πάρετε μια ιδέα για το που κατέληξαν οι ομιλητές του διημέρου.

 

 

For English, click here

Η τρικοκκιά της Ζωμίνθου

Στον αρχαιολογικό χώρο της Zωμίνθου στον Ψηλορείτη υπάρχει μια εντυπωσιακή αιωνόβια τρικοκκιά (Crataegus monogyna). Και λέω εντυπωσιακή γιατί έχει ύψος 12 μέτρων, όταν  οι όμοιες της αναπτύσσονται σε μέγεθος θάμνου ή μικρού δέντρου. Δεδομένου ότι είναι το ψηλότερο γνωστό δείγμα του είδους του στην Ελλάδα, έχει κηρυχθεί Διατηρητέο Μνημείο της Φύσης.

Αναρωτιέμαι αν οι κόκκινοι καρποί αυτού του δέντρου χρησιμοποιήθηκαν ποτέ ως τροφή.  Παραδοσιακά, οι άγριοι καρποί  υπήρξαν πολύ σημαντικά συμπληρώματα διατροφής (ιδίως σε δύσκολες περιόδους) και οι μικρές τρικοκκιές έχουν βρώσιμα φρούτα, τα οποία μπορούν  να χρησιμοποιηθούν σε μαρμελάδες και λικέρ. Επίσης, σε περιόδους πείνας αποξηράνθηκαν και αλευροποιήθηκαν.  Χρησιμοποιήθηκαν δηλαδή ως υποκατάστατο των δημητριακών.

Λοιπόν,

αν υπάρχει κάποιος που να έχει πληροφορίες για τους καρπούς της τρικοκκιάς της  Ζωμίνθου παρακαλώ να  μου χτυπήσει την πόρτα…

Η ΚΑΡΥΔΟΠΙΤΑ

Το κοινωνικό διήγημα της Έλλης Αλεξίου που έχει τίτλο “Μυρονιό! Μυρονιό!”  εξακολουθεί να μου προκαλεί συγκίνηση κάθε φορά που το διαβάζω. Παραθέτω μερικά αποσπάσματά του αν και αξίζει να το απολαύσετε όλο… Είναι ένα μικρό διήγημα για ένα παιδί, ένα κομμάτι καρυδόπιτα και  μια μάνα στερημένη, μαζεμένη, πνιγμένη στις έγνοιες του σπιτιού.  Στην ουσία όμως είναι ένα διήγημα για τη φωνή της μάνας που “… καταπραΰνει σα μελωδία εξαίσια, που κάποτε ακούσαμε και μας συγκλόνισε κι όσες φορές ξαναφτάσει στην ακοή, ούτε συνηθίζεται· ούτε παλιώνει· μόνο συγκλονίζει”.

Ιδού λοιπόν,

“Κι απάνω στη χαρά του κουτσού, ακούστηκε μεσα στην οχλοβοή και στη φασαρία της αυλής μια φωνή. Ξεχώριζε γιατί ήταν μελένια και ζαχαρένια.

- Μυρονιό! Μυρονιό!

-Μυρονιό! Μυρονιο!

Το φώναξε η μάνα του από την πόρτα της αυλής.

[......]

Σάστισε το παιδί. Πολύ παράξενο του φάνηκε να δει τη μάνα στην πόρτα να του φωνάζει. Καθώς πήγε κοντά της, εκείνη το πήρε από το χέρι και το ‘μπασε δίπλα στο σπίτι τους. ΄Υστερα όλο κρατώντας το, άνοιξε την μισοσκότεινη αποθηκούλα, το’ βαλε να καθίσει σ’ ένα σακί και εκεί του ‘φερε μυστικά ένα κομμάτι καρυδόπιτα. Πάντα έτρωγε την καρυδόπιτα με πολύ όρεξη, μόνο πως πολύ σπάνια του τύχαινε. -Κάτσε αυτού, του είπε σιγά σιγά, και φάε την με την υπομονή σου. Μη σε δούνε οι άλλοι, γιατί δεν έχω να τους δώσω. Άμα τη φας φεύγεις πάλι και ξαναπάς στην αυλή.

[.....]

Ποιός ξέρει πόσα θα σκαρφίστηκε, από πόσους του σπιτιού θα ζήτησε δεκάρα τη δεκάρα, ως να μαζέψει τα λεπτά για το κομμάτι την καρυδόπιτα, και ποιόν θα βρήκε ύστερα να πάει μυστικά να της την αγοράσει… δύσκολο σχέδιο για κείνη τη μάνα.

Άμα το παιδί βγήκε από τη σκοτεινή αποθηκούλα, σαν να ‘βγαινε από το μυστηριακό χώρο της ευδαιμονίας.”

(΄Ελλη Αλεξίου, Και υπέρ των Ζώντων, Εκδόσεις Καστανιώτη)

ΚΑΡΥΔΟΠΙΤΑ

Για την πίτα

2 αβγά

1 φλ. ζάχαρη

2 φλ. αλεύρι που φουσκώνει μόνο του

½ φλ. βούτυρο

1 φλ. χοντροκοπανισμένα καρύδια

1 φλ. γάλα

λίγη κανέλα

1 βανίλια

Σιρόπι:

1 φλ. ζάχαρη

1 φλ. νερό

λίγη φλούδα λεμονιού

  1. Φτιάχνουμε το σιρόπι και το αφήνουμε στην άκρη να κρυώσει.
  2. Χτυπάμε τα αβγά με τη ζάχαρη. Προσθέτουμε το βούτυρο, χτυπάμε ξανά και προσθέτουμε το γάλα, τη βανίλια και την κανέλα. Ανακατεύουμε και ρίχνουμε το αλεύρι και τα καρύδια.
  3. Ανακατεύουμε καλά και μεταφέρουμε το μίγμα σε βουτυρωμένο ταψί.
  4. Ψήνουμε σε μέτριο φούρνο για 35 περίπου λεπτά.
  5. Όπως βγάζουμε την καρυδόπιτα ζεστή από το φούρνο την περιχύνουμε με το κρύο σιρόπι.

Μπορείτε να διαβάσετε το post και στο  www.eatcrete.com

UPDATE: Αν δεν σας αρέσουν οι πολύ γλυκές γεύσεις, όπως δεν αρέσουν και σε μένα, μπορείτε να βάλετε λιγότερη ζάχαρη στο μίγμα.

ΤΙ ΣΗΜΑΙΝΕΙ ΛΟΙΠΟΝ ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΗ ΚΡΗΤΙΚΗ ΚΟΥΖΙΝΑ;

Σημαίνει μια κουζίνα που στηρίζεται στο λάδι και στις ελιές, στα όσπρια, στο παξιμάδι, στα λαχανικά και στα χόρτα, στο τυρί; Που έχει λίγο κρέας, για τις γιορτές; Που χρησιμοποιεί ό,τι παράγει η γη της Κρήτης- και είναι τόσα αυτά που παράγει- κι ό,τι ζει στις θάλασσες και στα βουνά της;
Που βασίζεται, δηλαδή, σε τοπικά και εποχιακά προϊόντα;
Κυρίως, σημαίνει μια κουζίνα με γεύσεις λιτές, σαφείς και «αυθεντικές», μια κουζίνα που χαρακτηρίζεται από μια θαυμαστή συνέχεια από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα; Κι αυτή η συνέχεια έχει καθοριστεί από τη γεωγραφία του νησιού;

Στην πραγματικότητα όμως η κουζίνα ενός τόπου είναι κάτι πολύ περισσότερο από υλικά… Έχει να κάνει με συμπεριφορές στο τραπέζι, με την κουλτούρα του φαγητού και με επιλογές που διαμορφώνονται κι από άλλους παράγοντες, εκτός από τις διαθέσιμες πρώτες ύλες.
Η ελιά, για παράδειγμα, μπορεί να καλλιεργείται στην Κρήτη από τα Μινωϊκά χρόνια αλλά για ένα μεγάλο διάστημα οι Κρητικοί κάθε άλλο παρά κατανάλωναν άφθονο λάδι κι ελιές……..

ΓΙΑ ΤΗ ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΕΔΩ