Ο ΑΝΤΙΚΤΥΠΟΣ ΤΩΝ ΚΡΙΣΕΩΝ ΣΤΗΝ ΤΡΟΦΗ

Όταν έγραφα τα λήμματα του βιβλίου μου «H Γλώσσα της Γεύσης» μου διέφυγαν ορισμένα που έχουν να κάνουν με την διατροφή σε σχέση με την κατά καιρούς οικονομική και κοινωνική κατάσταση της Ελλάδας. Λέξεις όπως «ακρίβεια»,  «πείνα», «λιμός», «ευρηματικότητα», «αλληλεγγύη», «εξέγερση», αλλά άλλες που δηλώνουν έκπτωση αξιών όπως είναι η » νοθεία».  Εντούτοις, οι έννοιές τους ήταν καλά γνωστές από την αρχαιότητα ήδη.

  • Στις αρχαίες κοινωνίες η ξαφνική αύξηση των τιμών ήταν το πρώτο αποτέλεσμα της ανεπάρκειας διατροφικών προϊόντων. Η ανεπάρκεια αυτή  οφειλόταν σε διαφορετικούς λόγους – σε ακραίες κλιματολογικές συνθήκες, ασθένειες φυτών και ζώων, επιδρομές εντόμων, σε πολέμους και πολιορκίες, σε νομισματικές κρίσεις κ.λ.π.- πάντα όμως ήταν από τους τρόμους του αρχαίου κόσμου και οι συνέπειές της συχνά πυροδότησαν ταραχές.
  • Οι φτωχοί ήταν οι πρώτοι που επηρεάζονταν από μια τέτοια κατάσταση μιας και δεν μπορούσαν να αγοράσουν τα αναγκαία για τη διατροφή τους. Οι πλούσιοι ήταν οι τελευταίοι που υπέφεραν… αυτοί είχαν αποθέματα και αρκετοί μπορούσαν να εισάγουν τρόφιμα από αλλού.
  • Τα κράτη προσπαθούσαν να ελέγξουν τις τιμές, όχι όμως πάντα με επιτυχία. Δεν ήταν λίγες οι φορές λοιπόν που αναγκάζονταν να καταφύγουν σε άλλες λύσεις. Μάλιστα η προσφορά βασικών ειδών διατροφής- και κυρίως σιταριού-από άλλο κράτος ήταν μια μάλλον συνηθισμένη πρακτική στον αρχαίο κόσμο και έδινε σημαντική ανακούφιση. Φυσικά απαιτούσε ευγνωμοσύνη από τη μεριά του ευεργετούμενου … συνήθως, πολιτικά ανταλλάγματα.
  • Σε περιπτώσεις αφορίας, πείνας και ακρίβειας οι περιοχές που πλήττονταν περισσότερο ήταν οι πόλεις. Εκεί η κατάσταση γινόταν πολύ εύκολα έκρυθμη. Οι πηγές περιγράφουν τις εξαιρετικά βίαιες αντιδράσεις του εξαθλιωμένου όχλου ο οποίος συχνά στρεφόταν κατά των κρατικών αποθηκών.
  • Για παράδειγμα, σε ένα λιμό που σημειώθηκε στην Αντιόχεια το 333 μ.Χ., μεγάλες ομάδες χωρικών έκαναν επιδρομές στην πόλη και λεηλάτησαν τις αποθήκες της ενώ δεν έλειψαν και οι μεταξύ τους συγκρούσεις. Όπως κάθε φορά που γίνονταν αψιμαχίες μεταξύ των επιτιθέμενων, έτσι και σ’ αυτή την περίπτωση τα θύματα ήταν οι ασθενέστεροι, οι οποίοι παρέμεναν και πεινασμένοι. Στις επιθέσεις εναντίον των αποθηκών συμμετείχαν και αγρότες από τις γύρω περιοχές οι οποίοι είχαν καταβάλει βαρύτατους φόρους σε είδος για την τροφοδοσία του στρατού (annona militaris). Ως εκ τούτου οι κοινότητες τους βρίσκονταν στο χείλος της πείνας. Την περίοδο αυτή η τιμή του σιταριού είχε φτάσει στα 400 αργύρια ανά μόδιο (Θεοφάνης, Χρονογραφία).
  • Στις εξεγέρσεις που γίνονταν εξαιτίας της έλλειψης ή της ακρίβειας τροφίμων αναφέρονται σοβαρές εκδηλώσεις βίας εναντίον των πλουσίων αλλά και των αξιωματούχων οι οποίοι ήταν υπεύθυνοι για την εισαγωγή και διανομή τους. Δεν είναι λίγοι αυτοί που που έχασαν τη ζωή τους από το οργισμένο πλήθος.
  • Οι πόλεις αντιμετώπιζαν σοβαρά προβλήματα επισιτισμού όχι μόνο εξαιτίας της έλλειψης ή της ακρίβειας αλλά και λόγω ξαφνικής αύξησης του πληθυσμού σε περιόδους διατροφικών κρίσεων, λιμών και λοιμών. Στο Βυζάντιο, η μετακίνηση στην πόλη ήταν μια συνηθισμένη τακτική για τους απειλούμενους πληθυσμούς. Και ναι μεν η Κωνσταντινούπολη συνήθως μπορούσε να τροφοδοτήσει τους πρόσφυγες εισάγοντας προϊόντα, όμως οι μικρές και λιγότερο αυτάρκεις πόλεις τους έδιωχναν έξω από τα όρια τους. Τότε, αυτοί κατέφευγαν στα γειτονικά μοναστήρια ή έπαιρναν τα βουνά και τα δάση για να βρουν τροφή. Φυσικά υπήρχαν και μεγαλύτερης κλίμακας μετακινήσεις σε περιοχές που πλήττονταν λιγότερο ή καθόλου από την κρίση.
  • Η πείνα θολώνει το μυαλό… Αρκετοί άφηναν το σπίτι τους χωρίς ένα σχέδιο, αλλά μόνο ακολουθώντας το ένστικτό τους. Στην πολιορκία της Θεσσαλονίκης το 676-8, οι λιμοκτονούντες κάτοικοί της κατέφυγαν στον εχθρό, προτιμώντας τα σκλαβοπάζαρα από τον αργό θάνατο της πείνας.
  • Οι άνθρωποι που είχαν εξουσία μπορούσαν να ανακουφίσουν μια κρίση, παρέχοντας τα δικά τους τρόφιμα ή εισάγοντας άλλα. Σπανιότατα όμως έκαναν κάτι τέτοιο. Συνήθως ήταν ανίκανοι ή αισχροκερδούσαν ή  δεν ενδιαφέρονταν να εμποδίσουν τις εκδηλώσεις της αισχροκέρδειας των άλλων. Είναι χαρακτηριστική η τρομακτική κατάσταση που οδήγησε ένας λιμός που συνδυάσθηκε με την προσπάθεια του παραδυναστεύοντος Νικηφορίτζη* να αυξήσει τον αυτοκρατορικό θησαυρό. Τον χειμώνα του 1076-77 κύματα πεινασμένων προσφύγων συνέρρευσαν στην Πόλη. Ο Νικηφορίτζης προσπάθησε να επιβάλει κρατικό έλεγχο στο εμπόριο σιτηρών, αφαιρώντας το από τα χέρια των ιδιωτών με αποτέλεσμα να φέρει τα πάνω κάτω στο τοπικό εμπόριο. Ιδρυσε έξω από τη Ραιδεστό, το σημαντικότερο λιμάνι για το εμπόριο των δημητριακών στις θρακικές ακτές της θάλασσας του Μαρμαρά, μια σιταποθήκη. Ο αγοραπωλησίες του σιταριού γινόταν πλέον μόνο στη σιταποθήκη και σε τιμές καθορισμένες από το κράτος. Αλλά οι γαιοκτήμονες δεν επιθυμούσαν να πουλούν στην κρατική αποθήκη, γεγονός που προκάλεσε μεγάλη έλλειψη σιτηρών. Η κυβέρνηση αναγκάσθηκε να οκταπλασιάσει την τιμή των σιτηρών. Αυτή η αύξηση είχε καταστροφικά αποτελέσματα στην οικονομία και υπήρξε η βασική αιτία για μια εξέγερση. Το 1077, οι στασιαστές απέκτησαν τον έλεγχο της Ραιδεστού και κατεδάφισαν την αποθήκη των σιτηρών.
  • Τα περιστατικά αισχροκέρδειας και εκμετάλλευσης καταστάσεων σε περιόδους οικονομικών και επισιτιστικών κρίσεων γνώρισαν λαμπρές μέρες σε όλη τη διάρκεια της ιστορίας. Ας μη πάμε πολύ παλιά… θυμηθείτε τους μαυραγορίτες του 2ου Παγκοσμίου πολέμου.

Είναι κρίμα λοιπόν που παρέλειψα όλα τα παραπάνω και αναφέρθηκα μόνο στην αισχροκέρδεια:
«Δια το έλαιον πρέπει να ληφθή μία πρόνοια. Εις τα συνοικιακά παντοπωλεία υπέστη ολικήν έκλειψιν. Τούτο αποτελεί τον πρόδρομον γενικώτερου κακού. Η απληστία ονειρεύεται νέον κοσμικόν γδάρσιμον και η αισχροκέρδεια επιδιώκει νέους θριάμβους εις την πώλησιν του ελαίου αντί ληστρικών τιμών. Επιβάλλεται λοιπόν πριν φθάσωμεν εις το σημείον τούτο η σοβαρά μελέτη επί του ζητήματος αυτού, όπερ απειλεί να στερήση τον πολύν κόσμον εις την ελαιοπαραγωγικόν Κρήτην το έλαιον, αισχροκερδείας ένεκεν».
(εφημ. Κήρυξ 18 Νοεμβρ. 1917, σελ. 1).
Η φράση «έβαλε το ένα άλλο ένα», στην αισχροκέρδεια αναφέρεται. Ειδικά οι κάτοικοι των πόλεων καθώς είναι πιο εξαρτημένοι από την αγροτοκτηνοτροφική παραγωγή, ήρθαν συχνά αντιμέτωποι με αυτή και τη νοθεία. Σε περιόδους ανάγκης έφτασε σε ακραία όρια, φαινόμενο που παρατηρείται σε όλους τους αιώνες. Και φυσικά δεν αισχροκερδούσαν μόνον πολίτες, αλλά και οι υψηλά ιστάμενοι.
Για παράδειγμα, επί αυτοκράτορα Νικηφόρου ΙΙ Φωκά (963-969) ο λιμός που έπληξε το Βυζάντιο είχε σαν συνέπεια να κερδοσκοπήσει ο αδερφός του αυτοκράτορα, Λέων, σε βάρος των κατοίκων της Κων/πολης και των επαρχιών, αγοράζοντας σιτάρι σε χαμηλή τιμή και πουλώντας το σε πολλαπλάσια. Ο ίδιος ο Νικηφόρος εκμεταλλεύτηκε την κατάσταση και αύξησε την τιμή του σταριού που πουλούσε στους λιμοκτονούντες. Περηφανευόταν δε πως τους ευεργετούσε γιατί πουλούσε τους 2 μεδίμνους σιταριού στην τιμή του ενός χρυσού νομίσματος.( Ζωναράς, σελ. 313, παρ. 28)
Ιδιαίτερα ζοφερά είναι τα περιστατικά που σχετίζονται με τις εξωφρενικές τιμές στοιχειωδών αγαθών που πουλιόνταν κρυφά στη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου πολέμου. Περιουσίες άλλαξαν χέρια για μερικά κιλά αλεύρι.
Αυτού του είδους η αγορά δικαιολογημένα ονομάστηκε μαύρη και ο μαυραγορίτης ταυτίστηκε με τις σκοτεινές φυσιογνωμίες που στήριξαν την ευημερία τους στην πείνα των άλλων.
(Η Γλώσσα της Γεύσης, σελ. 30)

  • Αξίζει να ρίξει κανείς μια ματιά στα γυναικεία περιοδικά που εκδίδονται σε περιόδους κρίσεων. Στην καρδιά των Νοεμβριανών (1917 http://www.sansimera.gr/articles/32)  η «Εφημερίς των Κυριών»  έδωσε βάρος στη «μαγειρική του αποκλεισμού».  Ανάμεσα στις συμβουλές και στις συνταγές- με όσα υλικά μπορούσαν να βρεθούν στην Αθήνα που υπέφερε από έλλειψη τροφίμων- να και μια συνταγή για ένα γλύκισμα μήλων.

Ζυμαρικά Μήλων

 Ψήνετε τα μήλα στο φούρνο, τα ξεφλουδίζετε και τα λιώνετε έως ότου γίνουν χυλός. Βράζετε χωριστά κάστανα, τα καθαρίζετε και τα λιώνετε επίσης. Κάνετε ένα χυλόν με 641 γρ. φαρίνα,  320 γρ. λάδι και 3 κουταλιές ρούμι, προσθέτετε τον χυλό των μήλων και των καστάνων, από 641 γραμ. κάθε είδους. Τα ανακατεύετε και τα ζυμώνετε όλα μαζί σε αρκετά πυκνή ζύμη, τα απλώνετε σε λαδωμένη λαμαρίνα και τα στέλνετε στο φούρνο.

*Νικηφορίτζης: ευνούχος με εξαιρετικές ικανότητες και εκρηκτική προσωπικότητα. Κατέλαβε την υψηλή θέση του Δούκα της Αντιοχείας επί Κων/νου Ι΄ Δούκα. Επί Μιχαήλ Ζ΄, ως Μέγας Λογοθέτης, υπήρξε ο πραγματικός κυβερνήτης της αυτοκρατορίας. Τα μέτρα που πήρε για την αναδιοργάνωση του κράτους έτυχαν εχθρικής υποδοχής και προκάλεσαν την ανατροπή του.

Για τροφές σε περίοδο κρίσεων δείτε εδώ και εδώ.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s